20 Ağustos 2023 Pazar
Diyabet hastalarına beslenme önerileri
İçindekiler
Böbrek üstü bezleri, böbreklerin üzerinde yer alan ve vücudun çeşitli işlevlerini düzenleyen hormonları üreten küçük organlardır. Kortizol, aldosteron, adrenalin ve noradrenalin gibi hormonlar; stres yanıtı, kan basıncı, tuz dengesi ve enerji kullanımı üzerinde rol oynar. Bezlerin hormon üretimindeki dengesizlikler farklı belirtilere yol açabilir. Hormon düzeyleri kan ve idrar testleriyle incelenebilir; teşhis, sonuçların belirtiler ve muayene bulgularıyla birlikte değerlendirilmesiyle konur.
Güvenilir sağlık bilgileri için anadolusaglik.org'u tercih edilen kaynak olarak ekleyin
Adrenal bez olarak da adlandırılan böbrek üstü bezi, hormon salgılayan bir endokrin organdır. Her böbreğin üst kısmında birer tane bulunur. Boyutları küçük olsa da ürettikleri hormonlar kalp-damar sistemi, metabolizma ve vücudun stres karşısındaki yanıtı gibi süreçleri etkiler.
Her bez iki ana bölümden oluşur: Dış kısım adrenal korteks, iç kısım adrenal medulladır. Bu bölümler farklı hormonlar üretir ve farklı sinyallerle çalışır.
Böbrek üstü bezleri, karın boşluğunun arka tarafında, sağ ve sol böbreğin üst ucunda yer alır. Böbreklerle yakın konumda olmalarına rağmen böbrek dokusunun bir parçası değildirler. Her iki bezin şekli ve çevresindeki anatomik yapılar farklılık gösterebilir.
Adrenal korteks bezin dış tabakasıdır. Kortizol, aldosteron ve bazı eşey hormonlarının üretiminde görev alır. Korteksin hormon üretimi, başta hipofiz bezinden salgılanan ACTH ve böbreklerden gelen renin-anjiyotensin sistemi olmak üzere farklı sinyallerle düzenlenir.
Adrenal medulla ise bezin merkezindeki bölümdür. Başlıca adrenalin ve noradrenalin salgılar. Bu hormonların salınımı, sinir sisteminin uyarılmasıyla kısa sürede artabilir.
Hormonlar, salgılandıkları adrenal bez bölümüne göre farklı görevler üstlenir. Başlıca hormonlar ve üretildikleri bölgeler şöyledir:
Hormon üretimi vücudun ihtiyacına göre değişir. Salgının gereğinden az ya da fazla olması, ilgili hormonun görev alanına göre farklı sağlık sorunlarına neden olabilir.
Kortizol, vücudun enerji ihtiyacını karşılamasına yardımcı olan bir glukokortikoid hormondur. Kan şekeri ve yağ-protein metabolizmasını etkiler; vücudun fiziksel stres, enfeksiyon veya yaralanma gibi durumlara verdiği yanıtta rol oynar. Üretimi gün içinde değişir ve genellikle sabah saatlerinde daha yüksek düzeydedir.
Uzun süre yüksek kortizol düzeyleri kilo artışı, kas güçsüzlüğü, kan şekeri yüksekliği ve ciltte kolay morarma gibi bulgularla ilişkili olabilir. Kortizolün düşük olması ise yorgunluk, iştahsızlık, kilo kaybı ve tansiyon düşüklüğüne yol açabilir.
Aldosteron, böbreklerin sodyumu tutmasını ve potasyumu idrarla atmasını destekler. Sodyumun tutulması, vücuttaki sıvı miktarını ve kan basıncını etkileyebilir. Hormonun üretimi çoğunlukla renin-anjiyotensin sistemi ve kandaki potasyum düzeyiyle düzenlenir.
Aldosteronun fazla salgılanması yüksek tansiyona ve potasyum düşüklüğüne neden olabilir. Yetersiz üretiminde ise tansiyon düşüklüğü, sodyum kaybı ve potasyum yüksekliği görülebilir.
Adrenalin ve noradrenalin, vücudun kısa sürede tepki vermesine yardımcı olan katekolamin hormonlarıdır. Kalp hızını ve kan basıncını yükseltebilir, kan akışını ihtiyaç duyulan dokulara yönlendirebilirler. Kandaki şeker düzeyinin geçici olarak artmasına da katkı sağlayabilirler.
Hormonların salgılanması normalde kısa süreli bir yanıt oluşturur. Adrenal medullada gelişen bazı tümörler bu hormonları fazla salgılayabilir; çarpıntı, baş ağrısı, terleme ve ataklar halinde tansiyon yükselmesi görülebilir.
Stres algılandığında beyin ve sinir sistemi adrenal bezleri farklı yollarla uyarır. Adrenal medulla kısa sürede adrenalin ve noradrenalin salgılayarak kalp-damar yanıtını artırır. Daha yavaş işleyen hormon sinyalleri ise adrenal korteksten kortizol salınmasını sağlar.
Kortizol, stres sırasında enerji kaynaklarının kullanılmasına yardımcı olur. Stres yanıtı sona erdiğinde hormon üretimi de normal düzenine döner. Sürekli ya da tekrarlayan belirtiler, tek başına stresle açıklanmamalı; gerektiğinde tıbbi değerlendirme yapılmalıdır.
Böbrek üstü bezlerini etkileyen hastalıklar hormonların az veya fazla salgılanmasına ya da bezde kitle oluşmasına bağlı gelişebilir. Yaygın örnekler şunlardır:
Hastalığın türü, hangi hormonun etkilendiğine ve bezde kitle bulunup bulunmadığına göre belirlenir. Tedavi planı da tanıya ve kişinin genel sağlık durumuna göre değişir.
Adrenal yetmezlikte belirtiler çoğu zaman yavaş gelişir ve başka sağlık sorunlarıyla karışabilir. Sık görülen bulgular şunlardır:
Şiddetli kusma, karın ağrısı, belirgin tansiyon düşüklüğü, bilinç bulanıklığı ya da bayılma acil değerlendirme gerektirebilir. Bu belirtiler adrenal kriz gibi ciddi bir tabloya işaret edebilir.
Belirtiler, fazla üretilen hormona göre farklılık gösterir. Kortizol fazlalığında gövdede kilo artışı, kaslarda güçsüzlük, morarmaya yatkınlık ve kan şekeri yüksekliği görülebilir. Aldosteron fazlalığı çoğunlukla yüksek tansiyon ve potasyum düşüklüğüyle ilişkilidir.
Adrenalin veya noradrenalin fazlalığı ataklar halinde çarpıntı, baş ağrısı, terleme, titreme ve tansiyon yükselmesine yol açabilir. Tek bir belirti tanı koydurmaz; hormon testleri ve hekim değerlendirmesi gerekir.
Değerlendirme, kişinin belirtilerinin ve tıbbi öyküsünün incelenmesiyle başlar. Doktor gerekli gördüğünde kan veya idrar testleriyle kortizol, aldosteron, renin ya da katekolamin düzeylerini araştırabilir. Bazı testlerde hormon düzeyleri günün farklı saatlerinde ölçülür veya ilaç verilmesinden sonra tekrar değerlendirilir.
Bezlerin görüntülenmesi için bilgisayarlı tomografi ya da manyetik rezonans görüntüleme kullanılabilir. Test seçimi şüphelenilen hastalığa göre yapılır; tek bir test çoğu zaman tanı için yeterli olmayabilir.
“Adrenal yorgunluk” ifadesi, yorgunluk ve enerji düşüklüğünü açıklamak için kullanılsa da kabul edilmiş bir tıbbi tanı değildir. Böbrek üstü bezlerinin kronik stres nedeniyle tükendiğini gösteren güvenilir bir tıbbi test bulunmaz. Süregelen yorgunluğun kansızlık, tiroit hastalıkları, uyku sorunları veya adrenal yetmezlik gibi farklı nedenleri olabilir.
Yakınmalar uzun sürüyorsa nedenin belirlenmesi için sağlık değerlendirmesi gerekir. Adrenal yetmezlik, uygun testlerle araştırılabilen gerçek bir hastalıktır ve “adrenal yorgunluk” ifadesiyle aynı anlama gelmez.
6 dk
Bu metni yararlı buldunuz mu?
Endokrinoloji ve Metabolizma Hastalıkları
Prof. Dr. İlhan Tarkun
Endokrinoloji ve Metabolizma Hastalıkları
Uzm. Dr. Sibel Temiz
Öne Çıkan Kanser Yazıları
Kişisel Verilerin İşlenmesi: Kimlik, iletişim, sağlık ve pazarlama bilgilerimin, ASM Anadolu Sağlık Merkezi A.Ş. tarafından yürütülecek pazarlama faaliyetlerinin planlanması ve tıbbi ihtiyaçlarıma ve alışkanlıklarıma göre özelleştirilmesi ile bana özel kampanyalar oluşturulması amacıyla işlenmesini kabul ediyorum.
Ticari Elektronik İleti: ASM Anadolu Sağlık Merkezi A.Ş. tarafından kimlik ve iletişim bilgilerimin, tercih ettiğim iletişim kanalı üzerinden bana reklam, promosyon, kampanya ve benzeri ticari elektronik iletilerin gönderilmesi amacıyla işlenmesi ve bununla sınırlı olarak hizmet alınan tedarikçilerle paylaşılmasını kabul ediyorum.