20 Ağustos 2023 Pazar
Diyabet hastalarına beslenme önerileri
İçindekiler
Hormonlar, vücudun farklı organ ve dokuları arasında iletişim kurulmasını sağlayan kimyasal habercilerdir. Büyüme, enerji kullanımı, uyku, üreme ve stres yanıtı gibi pek çok süreç hormonların düzenleyici etkisiyle yürür. Hormonların üretildiği bezler ile bu sinyalleri alan organlar birlikte endokrin sistemi oluşturur. Hormon düzeyleri yaşamın farklı dönemlerinde değişebilir; yaş, cinsiyet, sağlık durumu ve günün saati ölçüm sonuçlarını etkileyebilir. Tek bir belirti ya da test sonucu hormon bozukluğu tanısı koymak için yeterli değildir. Değerlendirme, şikâyetler ve muayene bulgularıyla birlikte yapılır.
Güvenilir sağlık bilgileri için anadolusaglik.org'u tercih edilen kaynak olarak ekleyin
Hormon, belirli hücre veya bezlerden salgılanan ve kan yoluyla hedef hücrelere taşınan kimyasal habercidir. Hedef hücrelerdeki özel alıcılara bağlanarak hücrenin çalışma biçimini değiştirir. Etkisi hormonun türüne, miktarına ve hedef dokunun özelliklerine göre farklılık gösterir.
Bazı hormonlar etkilerini kısa sürede gösterirken bazıları daha yavaş çalışır ve uzun süreli değişiklikleri düzenler. İnsülinin kan şekerini düzenlemesi, tiroit hormonlarının enerji kullanımını etkilemesi bu işlevlere örnek verilebilir.
Endokrin sistem, hormon üreten bezler ve bu hormonlara yanıt veren organlardan oluşur. Bezler salgılarını çoğunlukla doğrudan kana verir. Sinir sistemiyle yakın iş birliği içinde çalışarak vücudun iç dengesinin korunmasına katkı sağlar.
Hormon üreten başlıca bez ve organlar şunlardır:
Bir hormon kana karıştıktan sonra vücudun her yerine ulaşabilir, ancak yalnızca kendisine uygun alıcıları bulunan hücrelerde belirgin etki oluşturur. Hormon ile alıcı arasındaki bağlanma, hücreye belirli bir yanıt vermesi için sinyal gönderir. Yanıt; hücrenin çalışma hızının değişmesi, bir maddenin üretilmesi veya başka bir hormonun salgılanması olabilir.
Örneğin kan şekeri yükseldiğinde pankreas insülin salgılar. İnsülin, hücrelerin kandaki glikozu kullanmasına yardımcı olur. Kan şekeri düştükçe insülin salgısı da azalır.
Hormonların önemli bir bölümü endokrin bezlerde üretilir. Hipofiz, tiroit, paratiroit ve böbreküstü bezleri bu grupta yer alır. Pankreasın hormon salgılayan hücreleri de kan şekeri dengesinde önemli görev üstlenir.
Hormon üretimi yalnızca klasik bezlerle sınırlı değildir. Yumurtalıklar, testisler, böbrekler, yağ dokusu ve sindirim sistemi de çeşitli hormonlar salgılar. Her organın ürettiği hormon, vücudun farklı işlevlerini etkileyebilir.
Hormonlar, tek bir işlevle sınırlı kalmadan pek çok vücut sürecinin düzenlenmesine katılır. Bazı hormonlar büyüme ve gelişmeyi etkilerken bazıları enerji kullanımını, üreme işlevlerini veya sıvı dengesini düzenler. Başlıca görevleri şöyle sıralanabilir:
Hormonlar kimyasal yapılarına göre farklı gruplara ayrılır. Bu yapı, hormonun hücreye nasıl bağlandığını, kanda nasıl taşındığını ve etkisinin ne kadar sürede ortaya çıktığını etkiler.
Başlıca hormon gruplarının özellikleri şöyledir:
Hormon salgısı; sinir sistemi, kandaki bazı maddelerin düzeyi ve diğer hormonlardan gelen sinyallerle düzenlenir. Örneğin kan şekeri yükseldiğinde pankreasın insülin salgısı artabilir. Günlük biyolojik ritim de salgı miktarını etkileyebilir; kortizol düzeyi çoğu kişide sabah saatlerinde daha yüksektir.
Hormon salınımı sürekli ve sabit olmayabilir. Bazı hormonlar gün içinde dalgalanırken bazıları belirli aralıklarla salgılanır. Hastalık, uyku düzeni, beslenme ve kullanılan ilaçlar da hormon düzeylerinde değişikliğe yol açabilir.
Negatif geri bildirim, bir hormonun yeterli düzeye ulaşmasıyla o hormonun üretimini uyaran sinyalin azalmasıdır. Vücudun belirli sınırlar içinde denge kurmasına yardımcı olur. Tiroit hormonlarının düzenlenmesi bu mekanizmaya örnek gösterilebilir.
Tiroit hormonları azaldığında hipofiz bezi tiroit bezini uyaran sinyaller gönderir. Hormon düzeyi yükseldikçe uyarı azalır. Bu kontrol döngüsü, hormon üretiminin gereğinden fazla artmasını önlemeye katkı sağlar.
Kadınlarda ve erkeklerde aynı hormonların birçoğu bulunur, ancak hormonların düzeyi ve salgılanma düzeni farklılık gösterebilir. Östrojen, progesteron ve testosteron her iki cinsiyette de üretilir; miktarları ve vücuttaki rolleri farklı olabilir. Üreme organlarının işleyişi de bu hormonların etkisiyle değişir.
Kadınlarda adet döngüsü boyunca bazı hormonların düzeyleri düzenli olarak değişir. Erkeklerde testosteron düzeyi yaş, sağlık ve günün saati gibi etkenlerden etkilenebilir. Kişiye özgü farklılıklar bulunduğundan sonuçlar uygun referans aralıklarıyla değerlendirilir.
Hormon dengesizliği, bir veya daha fazla hormonun üretiminde, salgılanmasında ya da etkisinde normal işleyişten sapma olmasıdır. Hormonun fazla veya az üretilmesi bu tabloya yol açabilir. Bazen hormon düzeyi normal olsa bile hücrelerin hormona yanıtı etkilenebilir.
Şikâyetler, etkilenen hormona ve değişikliğin derecesine bağlıdır. Halsizlik, kilo değişimi veya uyku sorunları gibi yakınmalar birçok farklı nedenle ortaya çıkabilir. Tanı için klinik değerlendirme ve gerekli görülürse laboratuvar testleri gerekir.
Belirtiler, hangi hormonun etkilendiğine ve dengesizliğin süresine göre değişir. Tek başına bir yakınma belirli bir hormon bozukluğunu göstermez. Sık görülebilen belirtiler arasında şunlar bulunur:
Belirtiler kalıcıysa veya günlük yaşamı etkiliyorsa tıbbi değerlendirme gerekir. Hekim, yakınmaların başlangıcını ve eşlik eden bulguları dikkate alarak uygun incelemeleri belirler.
Hormon testleri, belirtiler veya muayene bulguları belirli bir hormonla ilgili sorun düşündürdüğünde istenebilir. Test türü; şikâyete, yaşa ve incelenen hormona göre seçilir. Bazı ölçümler tek kan örneğiyle yapılırken bazıları belirli saatlerde veya farklı günlerde tekrarlanabilir.
Adet döngüsüne bağlı hormon ölçümlerinde test günü önem taşıyabilir. Bazı testler için açlık gerekebilir; kullanılan ilaçlar da sonuçları etkileyebilir. Test öncesi hazırlık konusunda sağlık profesyonelinin verdiği bilgi izlenmelidir.
Hormon sonuçları, laboratuvarın belirttiği referans aralıkları ve kişinin klinik bulguları birlikte değerlendirilerek yorumlanır. Referans aralığı; yaşa, cinsiyete, gebelik durumuna, test yöntemine ve ölçüm saatine göre değişebilir. Bu nedenle farklı laboratuvarlardaki sonuçları doğrudan karşılaştırmak doğru olmayabilir.
Tek bir değerin sınır dışında olması her zaman hastalık anlamına gelmez. Hekim gerekli gördüğünde testi tekrarlayabilir veya başka ölçümler isteyebilir. Sonuçların tanı ve tedavi kararlarıyla birlikte değerlendirilmesi gerekir.
6 dk
Bu metni yararlı buldunuz mu?
Endokrinoloji ve Metabolizma Hastalıkları
Prof. Dr. İlhan Tarkun
Endokrinoloji ve Metabolizma Hastalıkları
Uzm. Dr. Sibel Temiz
Öne Çıkan Kanser Yazıları
Kişisel Verilerin İşlenmesi: Kimlik, iletişim, sağlık ve pazarlama bilgilerimin, ASM Anadolu Sağlık Merkezi A.Ş. tarafından yürütülecek pazarlama faaliyetlerinin planlanması ve tıbbi ihtiyaçlarıma ve alışkanlıklarıma göre özelleştirilmesi ile bana özel kampanyalar oluşturulması amacıyla işlenmesini kabul ediyorum.
Ticari Elektronik İleti: ASM Anadolu Sağlık Merkezi A.Ş. tarafından kimlik ve iletişim bilgilerimin, tercih ettiğim iletişim kanalı üzerinden bana reklam, promosyon, kampanya ve benzeri ticari elektronik iletilerin gönderilmesi amacıyla işlenmesi ve bununla sınırlı olarak hizmet alınan tedarikçilerle paylaşılmasını kabul ediyorum.